Көп түрдүү #Ош. Муундарды байланыштырып келген кол өнөрчүлүк мурасы
3 ноября, 2025Шарипа Ташкулованын бала чагы Алай районунун Сары-Могол айылында өткөн. Бул жерде кол өнөрчүлүк күнүмдүк жашоонун бөлүгү болгон. Кошуналар жайлоодо кийиз даярдап жатканда алардын жанынан жүн сабап, тар курса жардамдашып, кичинекей колдор менен чоң иштерге катышкан учурлар. Бул өнөр ага бала чагынан эле өткөнүн көрсөтөт. «Ата-энем кол өнөрчү, чоң энем кол өнөрчү болгон», — деп балалыкка кайрылат ал.
Ушундай чөйрөдө өскөнү үчүн кол өнөрчүлүк ага биринчи күндөн эле көнүмүш турмуш катары кабыл алынган. Устаттар алыс эмес болчу, биринчи сабактар үйдөн үйрөтүлгөн. 4-класста апасы сайманы үйрөтүп, 12 жашында өрмөктү боо куруп, 15 жашта төөнүн жүнүнөн ийрилген «пияз жип» менен «багажгай» жасаганды үйрөнгөн. Бул алгачкы кадамдар техниканы гана эмес, маданий маани-маңызын да берип койгон. Ар бир туруктуу кыймыл, ар бир сайма тарыхтын, каада-салттын кичинекей бутагы болгон.
Эмне үчүн сайма, эмне үчүн этно-дизайн?
Көп жылдар бою ал саймага, этнографиялык элементтерге тартылган. Себеби кыргыз кийим бул жөн гана кийим эмес, «өзүнө чоң тарыхты, чоң маалыматты камтыйт». 2016-жылы көчмөндөр оюнунда түштүк аялдарынын баш кийими «каляп» деп аталган баш кийимди жандандырышканы аны терең изилдөөгө түрткү болгон.
Изилдөө аркылуу ал түштүк аймактардагы, Баткенден Жалал-Абадга чейин, Памирден, Вандан, Мургаптан кыргыздардын оймо-чиймелери, саймаларындагы символдорду тапкан. Аларды өзүнүн өнөрүндө колдонгон.
«Саймалар, оймо-чиймелер өзүнө көп маалыматты камтыйт», — деп түшүндүрөт ал. Ошондуктан бул багыт этнографтар үчүн да маанилүү жана актуалдуу.
Бир буюм канча убакта жасалат?
Анын ишинин мисалы катары кептакыя (элдик баш кийим) процесси тактикалык, узак жана деталдуу эмгектин натыйжасы. Биринчиден, материал тандоо. Баш кийим «ысып кетпөө, суукту кармоо» талаптарына жооп бериши керек — ошондуктан кездеме тандоодо абдан кылдаттык менен каралат (мисалы, зыгырдан материалдар). Экинчиде, эскиз даярдоо. Эскизге узорлор коюлат, кайсы жерге кайсы оймо түшөрү алдын ала белгиленет. Үчүнчүдө, түстү жана жиптерди тандоо. Түс айкалышы — эстетикалык жана символикалык мааниге ээ. Төртүнчүдө, сайма (кол эмгеги). Башталганда биринчи басма түрү менен, андан соң оригинал сайылат. Бешинчиде, чогултуу жана бүтүрүү. Толук даяр болгондо ички материал салынат, асемдер тизилет — натыйжада кээде 3 айдан 6 айга чейин убакыт кетет.
Бул — жөн эле «кичинекей аксессуар» эмес. Ар бир кадамда тарых, максат жана техникалык жоопкерчилик кирет.
Тарых менен заманбаптык: кантип сактап, кантип жаңыртуу керек?
Ал тез-жол менен модернизацияга баруудан сактанат. Нукуралуулукту, эски методдорду изилдеп, кайра жандандыруу негизги принциптердин бири.
«Кайсы бир буюмду же кийимди заманбап деп каалагандай жасап салуу туура эмес», — дейт ал, себеби тарыхын жана маанисин билбеген жаштар аны жакшы түшүнбөй кабыл алышы мүмкүн.
Анын жасаган иши эски оюмдарды алып, ошонун маанисин сактап туруп, бүгүнкү күндүн жашоосуна ылайык кийиле турган, жаштарга ыңгайлуу түрдө даярдоо. Бул дизайнердик жоопкерчилик. Маданий кодду бузбастан, бирок колдонуучунун муктаждыгына жооп берүү.
Тажрыйба көрсөткөндөй, өзгөчө улуттук элементтерге кызыгуу дүйнөлүк масштабда кайтты. Туристтер, улуттук баалуулуктарга кызыккан адамдар, этно-майрамдарга катышкан долбоорлор алардын негизги кардарлары. Келген суроо-талаптар көбүнчө «Ким кийген? Каерде колдонулган? Качан кийилчү?» сыяктуу тарыхый-маалыматтык суроолор менен коштолот. Баасын баалап, маани берген кардарлар буюртма берип, автордук чыгармага сыртынан баа берип алат.
Ал базарды улуттук баалуулуктарды жайылтуучу жер катары баалайт. Базар аркылуу көп элге жетип, андан кийин сапатка өтүү керек деген ойдо. Ошондой эле жыл сайын өткөрүлүп жаткан облустар аралык жана шаардык иш чаралар, улуттук фестивалдар колдоого жардам берип жатат «7 дубан 2 шаарда жылына өтүүчү иш чаралар бар», — деп белгилейт ал.
Эң негизги шыктануу улуттук мурастарды изилдеп, элге жеткирүү. Бул муундар ортосунда көпүрө түзүү. Бирок кыйынчылыктар да бар. Терең изилдөөлөр, материалдардын баасы, рыноктук түшүнүк, санариптештирүү талаптары булардын баарында тең жоопкерчиликти сезүү зарыл.
Ал санариптештирүүнү да жаңы мүмкүнчүлүк катары карайт — бирок нукуралуулукту жоготпой сактоо зарыл. «Кол өнөрчүлүктү колдонгон долбоорлор болушу керек. Санариптеширүү — нукуралуулукту жоготпоо үчүн кирүү заман талабы», — дейт ал.
Устат–шакирт маданияты жана жаштар
Устат-шакирт кыргыз маданиятынын өзөгү. Ал бул системанын азыр дагы жакшы сакталып калганынын белгиси катары 70% өнөр ээлери өз муунуна тапшырып келгенин белгилейт. Жаштарда кызыгуу бар, жана бул кызыгууны туура багыттап, кесипкөйлөрдү чыгаруу милдети турат.
Шарипа эженин алдыңкы максаттарынын бири докторлук аркылуу салттуу билимдерди илимий деңгээлде терең изилдеп чыгуу. Ошондой эле көптөгөн шакирттерди тарбиялап, чыгарышы керек.
«Ар бирибиз кайсы тармакта өнөрдү аркалап жатпайлы бир боз үйдүн уугундай ошол тармакты кармап тургандай бололу», — дейт Кыргызстан кол өнөрчүлөр кеңешинин Ош шаары боюнча вице президенти, этно дизайнер, философия илимдеринин кандидаты, докторант Шарипа Ташкулова.
Бир буюмдун артында миңдеген окуялар, унутулбаган сырлар жана улуу мурастын өзүнчө бөлүктөрү турат. Бир баш кийим, бир сайма бул жөн эле көркөм буюм эмес. Улуттук иденттүүлүктү, тарыхтын басымын, муундардын диалогун камтыган шаңдуу бир окуя. Анын эмгеги ошол окуяны келечек муундарга өткөрүп берүүдө чоң мааниге ээ.
Текст IncredibleOsh. Cүрөттөр Ташкулованын жеке архивинен
Бул басылма БУУӨПтүн жана БУУнун Тынчтык куруу Фонду каржылаган «Чыр-чатактын алдын алуу жана тынчтык орнотуу үчүн улуттук потенциалды чыңдоо: ишеним жана социалдык биримдикти курууда жарандык коомдун маңыздуу катышуусу» долбоорунун алкагында даярдалды
